บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาปัญหาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ 2) เพื่อสร้างยุทธศาสตร์การพัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ 3) เพื่อทดลองใช้และประเมินผลยุทธศาสตร์การพัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ กลุ่มตัวอย่างคือ เกษตรกรที่ใช้น้ำจากเขตชลประทานในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งได้มาโดยการเลือกแบบเจาะจง (Purposive sampling) จำนวน 300 คน ผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 24 คน และกลุ่มทดลอง จำนวน 80 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย คือ แบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์ และแบบประเมิน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติบรรยาย ได้แก่ ค่าเฉลี่ย และค่าส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

ผลการวิจัยสรุปได้ดังนี้

ขั้นตอนที่ 1 พบว่า การศึกษาปัญหาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ ได้ปัญหาทุกข์ร้อน คือ กลุ่มเกษตรกรผู้ใช้น้ำ กรรมการกลุ่มผู้ใช้น้ำในเขตชลประทาน ขาดหลักในการวางแผน การปฏิบัติงาน การบริหารจัดการแหล่งน้ำ และการจัดสรรน้ำ ทั้งนี้เกิดจากปัญหาปัจจัย 1) เกษตรกรผู้ใช้น้ำขาดแคลนแหล่งน้ำที่เก็บกักน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้ง 2) เกษตรกรผู้ใช้น้ำขาดการวางแผนการมีส่วนร่วมในการใช้น้ำ 3) สมาชิกผู้ใช้น้ำขยายพื้นที่ทำการเกษตรมากเกินไป ทำให้ขาดแหล่งน้ำต้นทุนในการทำการเกษตรภาพรวม 4) คณะกรรมการกลุ่มผู้ใช้น้ำขาดการวางแผนการทำงานร่วมกัน 5) คณะกรรมการกลุ่มผู้ใช้น้ำขาดความรับผิดชอบ ความรู้ในการทำบัญชี การจัดสรรน้ำ และการตรวจสอบการทำงานของสมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำ จากการวิเคราะห์ปัญหาทุกข์ร้อน พบว่า ปัญหาที่เกิดขึ้นต้องได้รับการแก้ไขนำมาเป็นปัญหาเป้า คือ คณะกรรมการกลุ่มผู้ใช้น้ำและสมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำ ขาดการบริหารจัดการน้ำร่วมกัน ปัญหาด้านการอนุรักษ์แหล่งน้ำอยู่ในระดับมาก (= 3.79, S.D.= 0.61) และคณะกรรมการกลุ่มผู้ใช้น้ำขาดการวางแผนและการทำงานร่วมกัน ปัญหาด้านการจัดสรรน้ำอยู่ในระดับมาก (=3.69, S.D.= 0.68)

ขั้นตอนที่ 2 พบว่า การสร้างยุทธศาสตร์การพัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ ประกอบด้วย 4 ด้าน คือ ยุทธศาสตร์การพัฒนาแหล่งน้ำ ยุทธศาสตร์การจัดสรรน้ำ ยุทธศาสตร์การอนุรักษ์แหล่งน้ำ และยุทธศาสตร์การแก้ปัญหาคุณภาพน้ำ ทำให้เกิดการมีส่วนร่วมเพื่อสร้างความพึงพอใจของกลุ่มผู้ใช้ทรัพยากรน้ำในเขตชลประทาน เพื่อที่จะพัฒนาการบริหารจัดการน้ำของเกษตรกรให้มีการพึ่งพาตนเองมีประสิทธิภาพ เพิ่มผลผลิต ลดความขัดแย้งในกลุ่มเกษตรกรที่ใช้น้ำ เพื่อให้กลุ่มผู้ใช้น้ำมีความเข้มแข็งยิ่งขึ้น

ขั้นตอนที่ 3 พบว่า การทดลองใช้และการประเมินผลยุทธศาสตร์การพัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ สามารถยกระดับการบริหารจัดการน้ำแบบมีส่วนร่วมของคณะกรรมการอยู่ในระดับมาก (=3.65, S.D.= 0.70) และในด้านการลดปัญหาความขัดแย้งเรื่องการใช้น้ำอยู่ในระดับมาก (=3.54, S.D.= 0.84) เป็นผลจากความพึงพอใจการบริหารจัดการดำเนินกิจการของผู้ใช้น้ำแต่ละราย และได้คู่มือยุทธศาสตร์การพัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยเกษตรกรมีส่วนร่วมในเขตลุ่มน้ำเจ้าพระยา อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์

คำสำคัญ : ยุทธศาสตร์การพัฒนา, การบริหารจัดการ, ทรัพยากรน้ำ, ลุ่มน้ำเจ้าพระยา

Abstract

The purposes of the research were 1) to study the problems of the community water resource management with agriculturist participation in the Chao Phraya river basin, Krok Phra district, Nakhon Sawan province, 2) to create the development strategy for community water resource management with agriculturist participation in the Chao Phraya river basin, Krok Phra district, Nakhon Sawan province, and 3) to experiment and evaluate the created new development strategy. The samples used consisted of 300 agriculturists who used water in the irrigation area in the Chao Phraya river basin, Krok Phra district, Nakhon Sawan province, obtained by purposive random sampling, 24 experts, and 80 experimental group samples. The research instruments used were a questionnaire, an interview form, and an evaluation form. Data analysis was done through descriptive statistics, mean, and standard deviation.

The result of the first step revealed that the general problems occurred due to the failure of the agriculturist and water user committee in planning and management of water resource in the irrigation area. These problems were caused by 1) lacking a water reservoir for agriculturists to use water in the dry season, 2) no planning and participation of the agriculturists concerned in using water, 3) members of water users expanding their farming area too much, speeding the loss of water for all, 4) no planning and participation of water user committee, and 5) the committee lacking responsibility and knowledge in keeping the account for water allotment and in monitoring the work of the water user members. The analysis indicated that the existing problems targeted to be solved were that the water user committee and water user members lacked participatory water management, the conversation problem of water resource was at a high level (= 3.79, S.D.= 0.61), and the problem of water user committee lacking planning and participation in working on the problem of water allotment was at a high level (= 3.69, S.D. = 0.68).

The result of the second step showed that the created new development strategy with agriculturist participation in the Chao Phraya river basin, Krok Phra district, Nakhon Sawan province consisted of four aspects, namely, water resource development, water allotment, water resource conservation, and water quality problems solving. This brought about participation that would lead to satisfaction of water resource users in the irrigation area to be efficient and self-dependent in water management development, to increase the farm produce, and to reduce conflicts among agriculturist groups who used water while making them stronger.

In the last step, the finding showed that after the experiment and evaluation of the created development strategy, the management of water resource in the Chao Phraya river basin, Krok Phra district, Nakhon Sawan province was successfully elevated to a high level (=3.65, S.D.= 0.70) and could reduce conflicts in using water at a high level (=3.54, S.D.= 0.84) as a result of management satisfaction of each water user and a guideline of development strategy for community water resource management with agriculturist participation in the Chao Phraya river basin, Krok Phra district, Nakhon Sawan province was obtained.