|
วรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสาน : ภาพสะท้อนอัตลักษณ์ด้านความเชื่อ วิถีชีวิตประเพณีและพิธีกรรม |
|---|---|
| รหัสดีโอไอ | |
| Creator | 1. ราชันย์ นิลวรรณาภา 2. พิพัฒน์ ประเสริฐสังข์ |
| Title | วรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสาน : ภาพสะท้อนอัตลักษณ์ด้านความเชื่อ วิถีชีวิตประเพณีและพิธีกรรม |
| Publisher | สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม |
| Publication Year | 2559 |
| Journal Title | วารสารวิจัยเพื่อพัฒนาสังคมและชุมชน มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม |
| Journal Vol. | Vol.3 |
| Journal No. | No.1 |
| Page no. | 85 |
| Keyword | วรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสาน,ภาพสะท้อน,อัตลักษณ์,สังคมวัฒนธรรม |
| ISSN | ISSN:2350-9783 |
| Abstract | การวิจัยครั้งนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาวรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสานซึ่งเป็นผลงานการปริวรรตของพระอริยานุวัตร เขมจารี จำนวน 22 เรื่อง โดยมีประเด็นสำคัญประกอบด้วยการศึกษา ภาพสะท้อนอัตลักษณ์ด้านวิถีชีวิต ความเชื่อ ประเพณีและพิธีกรรม ที่ปรากฏในวรรณกรรมชาดกพื้นบ้าน ผลการศึกษาปรากฏดังนี้ ภาพสะท้อนอัตลักษณ์ทางความเชื่อในวรรณกรรมชาดก กล่าวถึงความเชื่อเรื่องผีสางเทวดาและสิ่งเหนือธรรมชาติ ความเชื่อเรื่องผีมีการปฏิสัมพันธ์กับชีวิตของคนอีสานตั้งแต่เกิดจนกระทั่งตาย เกี่ยวข้องกับชีวิตตลอดเวลา ส่วนความเชื่อเรื่องโหราศาสตร์ที่มีใช้อยู่ในภาคอีสานเป็นองค์ความรู้ที่ได้รับการถ่ายทอดสืบต่อกันมาจากบรรพชนหลายรุ่น จนเกิดเป็นชุดความรู้ของกลุ่มบุคคลที่ได้ใช้ประโยชน์ด้านโหราศาสตร์ เพื่อจรรโลงสังคมและตอบสนองความต้องการทางด้านจิตใจให้เกิดการคลายความทุกข์ของผู้คนได้เป็นอย่างดี ส่วนความเชื่อเกี่ยวกับนิมิตฝันและลางสังหรณ์ เป็นความเชื่อที่ฝังแน่นในระบบโครงสร้างของชาวอีสาน ความฝันหรือลางสังหรณ์ได้มีอิทธิพลต่อการดำรงชีวิตของคนในสังคมอีสานปัจจุบันเป็นอย่างมาก ส่วนความเชื่อเกี่ยวกับศาสนาปรากฏดังนี้ ความเชื่อพุทธศาสนาที่ปรากฏในวรรณกรรมชาดก คือ ความเชื่อเรื่องบาปบุญ ความเชื่อเรื่องนรก สวรรค์ การเวียนว่ายตายเกิด บุพเพสันนิวาส ส่วนความเชื่อในศาสนาพราหมณ์ที่ปรากฏในวรรณกรรมชาดก ได้แก่ ความเชื่อเกี่ยวกับเทพเจ้า ความเชื่อเรื่องเวทมนตร์คาถาและไสยศาสตร์ ภาพสะท้อนอัตลักษณ์ด้านวิถีชีวิตประเพณีและพิธีกรรมในวรรณกรรมชาดกกล่าวถึงวิถีชีวิตด้านธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สะท้อนสภาพแวดล้อมของสังคมอีสานในด้านของสรรพสิ่งในธรรมชาติไม่ว่าจะเป็นสัตว์ป่า รวมไปถึงลักษณะของไม้ดอกไม้ผลในป่า ซึ่งการดำรงอยู่ของชาวอีสานได้มีความสัมพันธ์กับธรรมชาติโดยตลอด ส่วนระบบครอบครัวที่ปรากฏในวรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสานนั้นมี 2 ลักษณะ กล่าวคือ มีทั้งครอบครัวที่มีรูปแบบผัวเดียวเมียเดียว และระบบครอบครัวแบบผสม นั่นก็คือหัวหน้าครอบครัวสามารถมีภรรยาได้หลายคน ด้านอาชีพและการทำมาหากิน ชุมชนอีสานดั้งเดิมดำเนินชีวิตด้วยการผลิตแบบพึ่งพาตนเอง รวมไปถึงการพึ่งพาธรรมชาติอยู่เนืองๆ นอกจากนี้ยังปรากฏภาพที่เป็นอัตลักษณ์ของผู้คนอีสานด้านการค้าขายที่เริ่มมีการปฏิสัมพันธ์กับสังคมภายนอกโดยการเดินทางไปค้าขายในรูปแบบของกองเกวียน หรือที่ชาวอีสานรู้จักในชื่อ "นายฮ้อย" ส่วนของวิถีชีวิตความเป็นอยู่ด้านอาหารนั้นแสดงความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติแวดล้อมที่ต้องพึ่งพากัน ตลอดจนปรากฏวิถีการกินหมาก ปรับเปลี่ยนและประยุกต์ใช้จนเกิดนวัตกรรมการสร้างสรรค์เชิงช่างผ่านรูปแบบของขันหมากลวดลายเฉพาะกลุ่มชนชาวอีสาน ส่วนวัฒนธรรมด้านที่อยู่อาศัยและสิ่งปลูกสร้าง สะท้อนให้เห็นอัตลักษณ์ด้านที่อยู่อาศัยและสิ่งปลูกสร้างอย่างชัดเจนผ่านสถาปัตยกรรมท้องถิ่นที่มีระบบปลูกสร้างที่เรียบง่ายไม่ซับซ้อน เหล่านั่นคือ ตูบ เถียงนา เล้าข้าว และเยีย ส่วนวัฒนธรรมด้านการดนตรีการแสดงและการละเล่น แสดงถึงเห็นอัตลักษณ์ในการละเล่นและเสพงันดนตรีของกลุ่มชนอีสานได้เป็นอย่างดีผ่านรูปแบบของความเชื่อ ประเพณีและพิธีกรรม กล่าวคือ ในงานบุญประเพณีต่างๆ นั้นได้ปรากฏภาพของการละเล่นและเสพงันดนตรี ในส่วนของวัฒนธรรมด้านสิ่งของเครื่องใช้ จากการศึกษาวรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสานนั้นได้ปรากฏเครื่องมือเครื่องใช้ของคนอีสานอย่างเด่นชัดอยู่สองส่วนด้วยกัน ส่วนแรกคือ เครื่องมือเครื่องใช้ในครัวเรือน ได้แก่ ก่องข้าว กระติบข้าว กะด้ง กะเบียน และตะกร้า ส่วนที่สอง คือเครื่องใช้ในการจับสัตว์ ได้แก่ เบ็ด ไซ ข้อง หวิง อวน ด่าง ส่วนวัฒนธรรมด้านกาลเวลา การนับกาลเวลาของชาวอีสานที่ปรากฏในวรรณกรรมชาดกพื้นบ้านอีสานมีดังนี้คือ การนับเดือน นับวัน และนับยาม ซึ่งมีความเป็นอัตลักษณ์เฉพาะถิ่นของอีสานเมื่อเปรียบเทียบกับสังคมของภาคกลาง ซึ่งสิ่งเหล่านี้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันน่าภาคภูมิใจยิ่ง ส่วนวัฒนธรรมด้านประเพณีและพิธีกรรม อัตลักษณ์ของกลุ่มชนชาวอีสานว่าด้วยประเพณีและพิธีกรรมมีทั้งหมด 2 ประเด็นหลักดังนี้ ประเพณีและพิธีกรรมในรอบชีวิตและประเพณีในรอบปี |
